و اما اگر استثناء را منقطع بگيريم ، آن وقت جمله * ( « إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّه بِقَلْبٍ سَلِيمٍ » ) * ، به ضميمه آيه « وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى » « 1 » دليل بر اين مىشود كه استغفار آن جناب قبل از مرگ پدر بوده ، و اين خود روشن است . * ( « وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ » ) * كلمه « ازلفت » از مصدر إزلاف ، به معناى نزديك كردن است و كلمه « برزت » از تبريز مصدر باب تفعيل به معناى اظهار است و در اينجا ميان متقين و غاوين مقابله انداخت و از بين صفات دو طائفه ، دو صفت تقوى و غوايت را نام برد ، تا اشاره كند به آن دو قضايى كه خداى تعالى در روز راندن ابليس به خاطر امتناعش از سجده بر آدم نمود ، و در سوره حجر آن دو قضاء را نام برده فرمود : « إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ . . . إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ » « 2 » . * ( « وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ » ) * يعنى به ايشان گفته مىشود : كجايند آن چيزهايى كه شما به جاى خدا آنها را مىپرستيديد آيا شقاوت و عذاب را از شما و يا از خودشان دفع مىكنند ؟ و حاصل معنا اين است كه آن روز بر ايشان روشن مىشود كه در بتپرستيشان گمراه بوده‌اند . * ( « فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ » ) * وقتى گفته مىشود « كبه فانكب » معنايش اين است كه او را با روى به زمين افكند و معناى « كبكبه » اين است كه او را چند بار پشت سر هم با رو به زمين افكند . بنا بر اين ، اين وزن تكرار كب را افاده مىكند ، هم چنان كه هر ماده اى به اين وزن در آيد تكرار را مىرساند ، مانند : « دب و دبدب ، ذب و ذبذب ، زل و زلزل ، دك و دكدك » . و ضمير جمعى كه در * ( « فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ » ) * است به اصنام بر مىگردد ، به دليل آيه « إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه حَصَبُ جَهَنَّمَ » « 3 » كه بتپرستان و بتهاى ايشان را هيزم جهنم خوانده است و اينان يكى از سه طايفه اى هستند كه آيه شريفه درباره آنان فرموده كه به رو در جهنم مىافتد ، طايفه دوم آنان ، غاوون هستند كه گفتيم در سوره حجر آيه 45 درباره شان

--> ( 1 ) شفاعت نمىكنند مگر براى كسى كه او بپسندد . سوره انبياء ، آيه 28 . ( 2 ) يعنى تو بر بندگان من تسلط نمىيابى مگر كسانى كه خود از گمراهانند و تو را پيروى مىكنند ، كه جهنم موعد همه ايشان است . . . به درستى كه مردم با تقوى در بهشتها و چشمه سارها هستند . سوره حجر ، آيه 42 - 45 . ( 3 ) شما و آنچه به جاى خدا مىپرستيد هيزم جهنميد . سوره انبياء ، آيه 98 .